Jak działa odciąg stanowiskowy i kiedy warto go stosować? – przykład z hal produkcyjnych

Odciąg stanowiskowy (zwany także odciągiem miejscowym) to rozwiązanie z dziedziny wentylacji przemysłowej, które pozwala na usuwanie zanieczyszczeń powietrza bezpośrednio u źródła ich powstawania. W wielu zakładach produkcyjnych różnorodne procesy technologiczne – takie jak spawanie, szlifowanie czy malowanie natryskowe – generują pyły, dym lub szkodliwe opary. Jeśli nie zostaną one szybko odprowadzone, mogą rozprzestrzenić się po całej hali, zagrażając zdrowiu pracowników i obniżając jakość środowiska pracy. Tutaj właśnie z pomocą przychodzi odciąg stanowiskowy. W niniejszym artykule wyjaśniamy, jak działa taki system wentylacyjny oraz kiedy warto go stosować, posługując się przykładem zastosowań w halach produkcyjnych.

Co to jest odciąg stanowiskowy?

Odciąg stanowiskowy to element wentylacji miejscowej, zaprojektowany w celu wychwytywania i usuwania zanieczyszczeń dokładnie tam, gdzie one powstają. W odróżnieniu od wentylacji ogólnej, która wymienia powietrze w całym pomieszczeniu, odciąg stanowiskowy działa punktowo – koncentruje się na konkretnym stanowisku pracy lub maszynie. Dzięki temu możliwe jest wychwycenie szkodliwych substancji zanim zdążą roznieść się po całej hali produkcyjnej. Taki system bywa określany również jako wentylacja punktowa lub wentylacja stanowiskowa.

Odciągi stanowiskowe stosuje się wszędzie tam, gdzie w trakcie pracy uwalniane są niebezpieczne dla zdrowia czynniki, np. drobny pył, dymy technologiczne czy chemiczne opary. W niektórych branżach (np. spawalnictwo, przemysł chemiczny) lokalna wentylacja stanowiskowa jest wręcz standardem BHP – pracodawcy mają obowiązek zapewnić na stanowisku odpowiednie wyciągi, aby stężenie zanieczyszczeń pozostawało poniżej dopuszczalnych norm. Odciągi miejscowe pomagają spełnić te wymagania, jednocześnie poprawiając komfort pracy załogi i chroniąc sprzęt przed szkodliwym działaniem pyłów.

Jak zbudowany jest odciąg stanowiskowy?

Typowy odciąg stanowiskowy składa się z kilku podstawowych komponentów tworzących razem spójny system wentylacyjny. Do najważniejszych elementów należą:

• Urządzenie wychwytujące zanieczyszczenia – może to być ruchome ramię odciągowe zakończone ssawką (lejkiem zasysającym) lub statyczny okap umieszczony nad źródłem zanieczyszczeń. Ten element ma za zadanie „zbierać” pyły, dymy czy opary bezpośrednio z miejsca ich powstawania.
• System przewodów odprowadzających – sieć kanałów wentylacyjnych (sztywnych lub elastycznych), którą zassane zanieczyszczone powietrze jest transportowane dalej od stanowiska pracy. Przewody łączą urządzenie wychwytujące z kolejnymi elementami systemu.
• Wentylator przemysłowy – serce układu, które wytwarza odpowiednie podciśnienie (ssanie) w instalacji. Najczęściej stosuje się wydajne wentylatory promieniowe (zwane też radialnymi) lub wentylatory osiowe, które zasysają skażone powietrze z przewodów i tłoczą je dalej.
• Filtry i separatory (opcjonalnie) – urządzenia filtracyjne odpowiadające za oczyszczanie powietrza z wychwyconych zanieczyszczeń. W zależności od potrzeb mogą to być filtry mechaniczne (np. workowe, patronowe), filtry elektrostatyczne, cyklony (do separacji cząstek stałych) czy warstwy węgla aktywnego (przy pochłanianiu oparów chemicznych). Filtracja jest istotna zwłaszcza, gdy oczyszczone powietrze ma być zawrócone do hali lub gdy chcemy wychwycić szkodliwe cząstki przed wyrzuceniem powietrza na zewnątrz.
• Wylot powietrza – końcowy odcinek układu, którym oczyszczone powietrze jest odprowadzane poza budynek (np. przez wyrzutnię dachową lub ścienną) albo – po przefiltrowaniu – zawracane do pomieszczenia.

W niektórych systemach odciągowych stosuje się także urządzenia odpylające lub tłumiki dźwięku (aby zmniejszyć hałas generowany przez przepływ powietrza). Cały układ może być ponadto wyposażony w automatykę sterującą (np. czujniki wykrywające pracę maszyny i automatycznie załączające odciąg, regulatory wydajności itp.).

Jak działa odciąg stanowiskowy?

Zasada działania odciągu stanowiskowego opiera się na wytworzeniu lokalnego podciśnienia, które zasysa zanieczyszczone powietrze ze strefy pracy i transportuje je do filtracji lub na zewnątrz. Wyobraźmy sobie stanowisko spawalnicze w hali produkcyjnej: podczas spawania unoszą się gęste dymy spawalnicze zawierające szkodliwe cząstki metali. Jeśli nad spawanym elementem umieszczone jest ramię odciągowe z ssawką, dymy te zostają od razu wessane do wnętrza odciągu. Dzieje się tak, ponieważ wirnik wentylatora wymusza przepływ powietrza – zanieczyszczone gorące powietrze zostaje zassane przez ssawkę niczym odkurzaczem.

Powietrze wraz z cząstkami pyłu czy gazu płynie następnie przewodami do filtrów. Tam zanieczyszczenia są oddzielane: większe cząstki opadają do specjalnych worków lub pojemników, drobny pył zatrzymuje się na filtrach, a szkodliwe gazy mogą zostać zneutralizowane przez odpowiednie wkłady chemiczne lub katalityczne. W efekcie z wylotu odciągu wydostaje się już w dużej mierze oczyszczone powietrze. Można je bezpiecznie wyrzucić poza budynek lub – jeżeli system na to pozwala – nawiewać z powrotem do hali (co bywa korzystne zimą, aby nie wytracać całego ciepła z ogrzewanego pomieszczenia).

Działanie odciągu stanowiskowego jest więc podobne do działania silnego odkurzacza przemysłowego zamontowanego na stałe przy stanowisku pracy. Niezwykle istotne jest odpowiednie zlokalizowanie ssawki lub okapu – musi on znajdować się możliwie blisko źródła zanieczyszczeń i obejmować całą strefę, gdzie pyły/dymy się unoszą. Tylko wtedy odciąg zadziała efektywnie, przechwytując większość zanieczyszczeń bezpośrednio u źródła. W przeciwnym razie szkodliwe substancje mogą rozproszyć się po pomieszczeniu, zanim zostaną zassane, co obniży skuteczność wentylacji punktowej.

W praktyce nowoczesne odciągi stanowiskowe potrafią wychwycić bardzo wysoki odsetek zanieczyszczeń – często ponad 90% pyłów i aerozoli, zanim trafią one do powietrza w hali. Dzięki temu zapobiegają one wdychaniu szkodliwych cząstek przez pracowników oraz osadzaniu się pyłu na wyposażeniu i produktach. Co więcej, lokalne wyciągi stanowiskowe odciążają system wentylacji ogólnej obiektu (który musi wtedy wymieniać mniej zanieczyszczonego powietrza), co przekłada się na niższe koszty energetyczne i efektywniejszą pracę całej instalacji wentylacyjnej.

Kiedy warto stosować odciąg stanowiskowy?

Odciągi stanowiskowe warto stosować wszędzie tam, gdzie na stanowiskach pracy powstają szkodliwe lub uciążliwe zanieczyszczenia powietrza. Jest to szczególnie istotne w halach produkcyjnych i warsztatach, gdzie prowadzone procesy technologiczne generują pyły, dymy, pary lub gazy mogące zaszkodzić ludziom i sprzętowi. W wielu przypadkach montaż lokalnych wyciągów jest nie tylko kwestią bezpieczeństwa, ale również wymogiem prawnym i normatywnym.

Poniżej przedstawiamy przykładowe branże i sytuacje, w których stosowanie odciągów stanowiskowych jest wskazane:

Spawalnictwo i obróbka metali

Procesy spawalnicze, cięcie plazmowe, lutowanie twarde czy szlifowanie metalu to czynności, przy których powstają intensywne dymy i pyły metaliczne. Dymy spawalnicze zawierają m.in. drobiny metali ciężkich i związki chemiczne, które są niebezpieczne dla układu oddechowego. Bez odciągu stanowiskowego unoszące się nad spoiną opary mogą rozprzestrzeniać się po całej spawalni, stwarzając zagrożenie dla spawacza oraz innych osób w hali. Zastosowanie lokalnych odciągów (ramion odciągowych z ssawkami umieszczonymi tuż nad spawanym elementem) pozwala niemal całkowicie wyeliminować ten problem. Pyły i dymy są pochłaniane zanim dotrą do strefy oddychania pracownika, co znacznie poprawia warunki BHP. Ponadto odciągi zapobiegają osadzaniu się metalicznego pyłu na maszynach, co mogłoby powodować ich awarie lub korozję.

Przy obróbce metali na szlifierkach, polerkach czy przecinarkach także powstaje drobny pył oraz aerozole chłodziw (np. mgła olejowa przy obróbce skrawaniem). Odciąg punktowy zamontowany przy tych urządzeniach zapewnia bieżące usuwanie pyłu i mgły olejowej, co chroni operatora maszyny przed wdychaniem szkodliwych cząstek i utrzymuje miejsce pracy w czystości.

Przemysł drzewny i obróbka materiałów pylących

Podczas cięcia drewna, szlifowania płyt meblowych czy obróbki materiałów drewnopochodnych do powietrza dostają się trociny oraz pył drzewny. Suchy pył drzewny w dużym stężeniu nie tylko jest szkodliwy dla płuc (może powodować alergie i choroby układu oddechowego), ale stwarza również ryzyko wybuchu (jako pył palny). Dlatego w stolarni, tartaku czy fabryce mebli niezbędne są instalacje odpylające wyposażone w odciągi stanowiskowe. Ssawy odciągowe montuje się przy pilarkach, frezarkach, szlifierkach taśmowych i innych maszynach, gdzie powstają wióry i pył. Dzięki temu większość trocin jest zasysana na bieżąco do systemu filtracyjnego zamiast wylatywać swobodnie na halę. Odciągi stanowiskowe w przemyśle drzewnym pełnią podobną rolę jak centralne odkurzacze – utrzymują warsztat w czystości, poprawiają jakość wytwarzanych produktów (brak pyłu na powierzchni obrabianych elementów) oraz zwiększają bezpieczeństwo przeciwpożarowe.

Podobne rozwiązania odciągowe stosuje się wszędzie tam, gdzie obrabiane są materiały pylące: np. przy szlifowaniu gipsu i betonu (pył mineralny), cięciu tworzyw sztucznych, mieleniu surowców w przemyśle spożywczym (mąka, cukier w młynach i piekarniach) czy przy pakowaniu sypkich produktów. W każdej z tych sytuacji lokalny odciąg ogranicza zapylenie stanowiska oraz chroni zdrowie pracowników.

Lakiernie i prace z chemikaliami

W branży lakierniczej oraz podczas różnych procesów chemicznych również konieczna jest wentylacja punktowa. Malowanie natryskowe, lakierowanie, klejenie czy nakładanie żywic generuje opary rozpuszczalników i mgiełkę cząstek farby unoszącą się w powietrzu. Te substancje zwykle mają intensywny zapach i działanie toksyczne – wdychanie ich przez dłuższy czas grozi poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi (uszkodzenia układu oddechowego, zatrucia). Odciąg stanowiskowy w kabinie lakierniczej lub nad stanowiskiem do klejenia pozwala szybko odessać opary chemiczne zanim rozprzestrzenią się po całym pomieszczeniu. Dzięki temu osoba wykonująca prace lakiernicze jest mniej narażona na wdychanie szkodliwych lotnych związków, a w pozostałych częściach hali nie czuć intensywnego zapachu farb czy klejów.

Również w mieszalniach chemikaliów, przy nalewaniu substancji do pojemników czy podczas czyszczenia części w rozpuszczalnikach wskazane jest użycie lokalnego wyciągu. W wielu przypadkach stosuje się stoły z wbudowanym odciągiem lub ruchome ramiona odciągowe, które można ustawić tuż przy źródle wydzielania oparów. Ważne jest dobranie do takiego stanowiska odpowiednich filtrów – np. z węglem aktywnym – aby neutralizować związki chemiczne przed wypuszczeniem powietrza na zewnątrz.

Warsztaty samochodowe i branża motoryzacyjna

W serwisach samochodowych, garażach i na liniach produkcyjnych w motoryzacji również znajdziemy odciągi stanowiskowe, choć ich zastosowanie wygląda nieco inaczej. Głównym problemem w tych miejscach są spaliny silnikowe oraz dymy olejowe. Uruchamianie pojazdów lub maszyn spalinowych w zamkniętej przestrzeni powoduje emisję tlenku węgla, tlenków azotu i innych trujących gazów. Dlatego warsztaty wyposażone są w specjalne odsysacze spalin – elastyczne przewody podłączane do rury wydechowej pojazdu, połączone z wentylatorem wyciągowym. Odsysacz spalin działa na zasadzie odciągu miejscowego: spaliny są wychwytywane bezpośrednio z rury wydechowej i poprzez instalację odprowadzane na zewnątrz budynku, zanim rozprzestrzenią się po warsztacie. To niezwykle ważne dla bezpieczeństwa mechaników, którzy inaczej mogliby się zatruć czadem przy dłuższej pracy w zamkniętym garażu.

Innym zastosowaniem odciągów w branży motoryzacyjnej jest stanowiskowe odpylanie w czasie obróbki i szlifowania części (np. przygotowanie karoserii do lakierowania generuje pył z szlifowanego szpachlu i farby). Tutaj również lokalne odciągi utrzymują czystość powietrza na stanowisku i poprawiają komfort pracy.

Przemysł spożywczy i farmaceutyczny

Mogłoby się wydawać, że branża spożywcza to czyste i wolne od chemikaliów środowisko pracy. Jednak w praktyce w fabrykach żywności często występują znaczne ilości pyłów i substancji unoszących się w powietrzu. Przykładowo przy mieszaniu mąki, cukru czy kakao w procesie produkcyjnym powstają zapylenia, które trzeba usuwać. Pył spożywczy (choć jadalny) w dużym stężeniu może zagrażać pracownikom (cukier puder wdychany w nadmiarze również jest szkodliwy), a poza tym stwarza ryzyko wybuchu podobnie jak pył drzewny. Odciągi stanowiskowe w zakładach spożywczych montuje się np. nad mieszałkami, przy liniach pakujących sypkie produkty czy przy urządzeniach dozujących proszki. Ich rola polega zarówno na ochronie personelu przed zapyleniem, jak i utrzymaniu czystości mikrobiologicznej produktu (mniej unoszącego się kurzu to mniejsza szansa skażenia).

W przemyśle farmaceutycznym i laboratoriach również potrzebne są miejscowe wyciągi. Podczas dozowania substancji chemicznych, syntezy leków czy pracy z reagentami wydzielają się opary i drobne cząstki, często silnie działające na organizm. Dygestoria laboratoryjne (specjalne wyciągi miejscowe z okapami zamkniętymi szybką) to standard w laboratoriach chemicznych – działają na podobnej zasadzie co odciągi stanowiskowe, izolując i wyciągając szkodliwe opary z miejsca pracy chemika. W fabrykach farmaceutycznych stosuje się zaś stanowiska z nawiewem laminarnym i wyciągiem, aby chronić zarówno pracowników, jak i zapobiegać zanieczyszczeniu wytwarzanych preparatów.

Korzyści ze stosowania odciągów stanowiskowych

Zastosowanie odciągów stanowiskowych przynosi szereg wymiernych korzyści w środowisku pracy. Do najważniejszych z nich należą:

• Ochrona zdrowia pracowników – bieżące usuwanie pyłów, dymów i toksycznych gazów ze strefy oddychania zapobiega chorobom układu oddechowego, reakcjom alergicznym, podrażnieniom oczu oraz innym dolegliwościom wynikającym z ekspozycji na szkodliwe substancje. Czystsze powietrze przekłada się na mniejszą absencję chorobową i lepsze samopoczucie załogi.
• Bezpieczeństwo i zgodność z przepisami – lokalna wentylacja pomaga utrzymać stężenia zanieczyszczeń poniżej norm określonych przepisami BHP. W wielu przypadkach odciągi stanowiskowe są niezbędne, by zakład spełniał wymogi inspekcji pracy. Dodatkowo redukcja palnych pyłów i oparów zmniejsza ryzyko pożarów czy wybuchów.
• Czystość stanowisk i jakość produktów – wyłapywanie zanieczyszczeń u źródła sprawia, że nie osiadają one na powierzchniach maszyn, półproduktach czy gotowych wyrobach. Maszyny mniej się brudzą i rzadziej ulegają awariom spowodowanym nadmiernym zapyleniem, a produkty końcowe zachowują wyższą jakość (bez defektów spowodowanych przez kurz lub cząstki obce).
• Komfort pracy i większa wydajność – brak unoszącego się pyłu czy duszących oparów poprawia komfort pracy pracowników. W czystym środowisku łatwiej skupić się na zadaniach, co przekłada się na wydajność. Personel czuje się też bezpieczniej, wiedząc że stanowiska są wyposażone w odpowiednie zabezpieczenia.
• Oszczędność energii – stosowanie odciągów stanowiskowych odciąża system wentylacji ogólnej budynku. Zamiast wymieniać ogromne ilości powietrza z całej hali, można skupić się na oczyszczaniu mniejszych strumieni powietrza bezpośrednio przy źródłach zanieczyszczeń. To często pozwala zmniejszyć moc potrzebnych wentylatorów centralnych lub odzyskiwać ciepło z powietrza po filtracji, co finalnie redukuje koszty ogrzewania i klimatyzacji.

Nowoczesne odciągi stanowiskowe – inwestycja w czyste powietrze

Chociaż instalacja odciągów stanowiskowych wiąże się z dodatkowymi kosztami, w dłuższej perspektywie jest to inwestycja, która procentuje. Czyste i bezpieczne powietrze w miejscu pracy to wartość nie do przecenienia – przekłada się na zdrowie ludzi, bezawaryjność maszyn i jakość produkcji. Współcześnie na rynku dostępne są rozmaite rozwiązania z zakresu wentylacji miejscowej, od prostych mobilnych wyciągów po rozbudowane systemy automatyczne. Ważne, aby dobrać odciąg dostosowany do specyfiki danego stanowiska i rodzaju zanieczyszczeń.

Przy planowaniu takiej instalacji warto skorzystać z wiedzy specjalistów od wentylacji przemysłowej. Profesjonalne firmy dobiorą odpowiedni typ filtra, moc wentylatora oraz zaprojektują układ kanałów tak, by odciąg działał skutecznie i ekonomicznie. Przykładowo polska firma Klimawent oferuje szeroką gamę urządzeń do wentylacji miejscowej – w tym wentylatory przemysłowe (zarówno promieniowe, jak i osiowe), ramiona odciągowe oraz kompletne odciągi stanowiskowe – które można dostosować do potrzeb konkretnego zakładu. Dzięki takim rozwiązaniom nawet w dużych halach produkcyjnych można utrzymać wysoką jakość powietrza i spełnić wszystkie wymogi BHP, jednocześnie dbając o komfort i zdrowie pracowników.